Zmarli w niewoli niemieckiej jeńcy wojenni m.in. Polski, Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch ze Stalagu XXA chowani byli m.in. na Cmentarzu Garnizonowym w Toruniu. Wielu starszych mieszkańców Torunia pamięta „dziwne” kondukty pogrzebowe podążające przez miasto w kierunku cmentarza przy ul. Grudziądzkiej. „…Na karawanie ciągnionym przez konie spoczywała trumna przykryta flagą brytyjską, za trumną szedł kobziarz i koledzy zmarłego-jeńcy brytyjscy. Za nimi kroczyła eskorta honorowa złożona z żołnierzy Wehrmachtu oraz kilku oficerów i podoficerów niemieckich…”. Od rodzin byłych jeńców wojennych z Wielkiej Brytanii otrzymaliśmy zdjęcia z takich pogrzebów, które zaprezentujemy na stronie naszego Muzeum.
Inaczej było z jeńcami sowieckimi. Oni chowani byli w masowych grobach na cmentarzu w Małej Nieszawce w pobliżu Stalagu XXC.
Na Cmentarzu Komunalnym nr 1 (Cmentarz Garnizonowy) przy ul. Grudziądzkiej 18/20 pochowano również żołnierzy sowieckich i polskich poległych w walkach o Toruń na przełomie stycznia i lutego 1945 oraz zmarłych w późniejszym okresie w szpitalach wojskowych z odniesionych ran.
W Ogólnopolskiej Komputerowej Bazie Cmentarzy Wojennych prowadzonej przez Radę Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa odnaleźliśmy następujące dane dot. wojennych grobów sowieckich w Toruniu:
W 2007 roku ukazała się publikacja wydana przez Towarzystwo Miłośników Torunia autorstwa Magdaleny Niedzielskiej i Sylwii Grochowiny pod tytułem „Cmentarz Garnizonowy w Toruniu”.
A. Cmentarz Komunalny nr 1, Toruń, ul. Grudziądzka 18/20:
- kwatera poległych 522 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
- grób majora Armii Radzieckiej, który zginął w walkach o Toruń w 1945r.
- kwatera 27 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
- kwatera 541 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
- kwatera 630 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
- kwatera 36 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
B. Cmentarz Komunalny nr 2, Toruń, ul. Grudziądzka 139/141
- kwatera 541 żołnierzy Armii Radzieckiej poległych w walkach o Toruń w 1945r.
Na stronach 18-20 opisane zostały wojenne i powojenne dzieje cmentarza:
LATA 1939-1945
„…Po zajęciu Torunia przez wojska niemieckie w dniu 7 września 1939r. spis pochówków był do połowy grudnia tego roku nadal prowadzony w j. polskim. W maju 1940r. ówczesny niemiecki nadburmistrz Torunia Franz Jakob polecił wykonanie listy niemieckich i polskich grobów żołnierskich z kampanii wrześniowej. Zebrane informacje wykazały, że na cmentarzu garnizonowym było w tym czasie pochowanych jedynie 14 żołnierzy Wehrmachtu (ich daty śmierci były jednak znacznie późniejsze i zapewne nie związane bezpośrednio z polską wojną obronną- pierwszy żołnierz niemiecki został pochowany dopiero w połowie listopada 1939r.). Późniejszy spis przeprowadzony z datą 1.10.1941 zawiera wykaz 35 żołnierzy Wehrmachtu i łącznie 77 żołnierzy polskich, którzy zginęli bądź zmarli od 1 września 1939r. do lipca 1940r., określonych w cmentarnym rejestrze pochówków jako „Polnischer Soldat”. W ich gronie byli zarówno żołnierze zidentyfikowani, jak i nieznani, jak również sklasyfikowani jako nieznani jeńcy polscy. Bezpośrednio w walkach zginęło 21 żołnierzy polskich (w spisie jest lista z ich nazwiskami), w tym 7 poległych w dniu 1 września 1939r., reszta w większości w walkach w dniach 5 i 6 września 1939r. (w tym 13 nieznanych). Pochowane zostały również na tym cmentarzu cywilne ofiary działań wojennych, jak np. kobieta zabita przez bombę 5 września na ul. Poniatowskiego.
Na mocy zarządzenia z 1942r. wszystkie rozproszone mogiły żołnierzy niemieckich powinny być ekshumowane i przeniesione na cmentarze wojskowe. Jednakże pogrzeby żołnierzy niemieckich odbywały się w tym okresie na cmentarzu garnizonowym sporadycznie, bowiem Toruń nie był w pierwszych latach wojny miastem frontowym. Sytuacja diametralnie się zmieniła dopiero latem 1944r., kiedy ruszyła ofensywa Armii Czerwonej, a następnie rozpoczęło się Powstanie Warszawskie, i w związku z tymi działaniami licznie zaczęły się pojawiać pochówki żołnierzy niemieckich, głównie z formacji Waffen-SS. Ostatni wpis niemiecki ma miejsce w listopadzie 1944r., pierwszy wpis polski pochodzi z 19.03.1945r.
W latach 1939-1945 zostało na cmentarzu garnizonowym pochowanych także wielu jeńców wojennych. Największą grupę stanowili żołnierze angielscy. Pierwszy jeniec brytyjski zmarł w Toruniu w dniu 1 sierpnia 1940r., ostatni 20 lutego 1944r., łącznie na cmentarzu wojskowym pogrzebano 80 żołnierzy angielskich (pełna lista nazwisk jest zachowana), a także trzech jeńców francuskich i jednego belgijskiego. Od początku października 1943r. do maja 1944r. pochowano także 21 internowanych żołnierzy włoskich- ich groby zostały ekshumowane w dniu 13 października 1957r.
PO 1945 ROKU
Po drugiej wojnie światowej na cmentarzu złożono ekshumowane z innych miejsc szczątki żołnierzy Armii Czerwonej. Istnieją poważne rozbieżności danych co do liczby pochowanych w znajdujących się na cmentarzu zbiorowych mogiłach. Oficjalna miejska dokumentacja upamiętniająca je jako „Miejsce pamięci, walk i męczeństwa” na Cmentarzu Komunalnym Nr 1 podaje, iż w pięciu mogiłach spoczywa łącznie aż 1756 (odpowiednio 541, 522, 36, 27 i 630 żołnierzy). Liczby te nie wydają się prawdopodobne, bowiem sporządzony w latach 50-tych imienny spis pochowanych w Toruniu żołnierzy radzieckich, zawierający dokładne dane także co do ich wieku i daty śmierci (w 1945r.), mówi jedynie o 371 pogrzebanych na cmentarzu wojskowym. Natomiast karta cmentarza w dokumentacji Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Toruniu wymienia liczbę 693 żołnierzy, spoczywających w zbiorowych mogiłach, wyznaczonych ostatecznie w 1954r….”.
